Kıdem, işçinin işyerinde geçirdiği süredir. Kıdem tazminatı ise işçinin asgari bir yıl çalışmasından sonra, kanunda belirtilen sebeplerle iş sözleşmesinin sona ermesi halinde, patron tarafından işçiye yapılan ödemedir. İşçinin ölümüyle iş sözleşmesinin sona ermesi halinde ise kıdem tazminatı işçinin mirasçılarına ödenir. İşçinin ölümünün iş yerinde veya iş dışında olmasının bir önemi olmadığı gibi kendi kusurlu davranışı ile ölmesinin de kıdem tazminatının ödenmesinde herhangi bir etkisi yoktur.

KIDEM TAZMİNATINA HAK KAZANABİLME KOŞULLARI NELERDİR?

İş kanunda kıdem tazminatına hak kazanma şartları belirlenmiştir. Kıdem tazminatından faydalabilmek için öncelikle İş kanuna tabi işçilerden olmak gerekmektedir. İş kanuna tabi işçi, kanunda tanımlanmamakla birlikte kimlerin İş kanununa tabi işçi olmadığı kanunda sayılmıştır. Ev hizmetlerinde çalışanlar, çıraklar, sporcular, 50 dahil 50’den az tarım ve orman işlerinin yapıldığı işyerlerinde ve işletmelerinde çalışanlar, kıdem tazminatından faydalanamamaktadır.

İş kanuna tabi işçi olmakla birlikte işçinin en az bir yıl çalışmış olması gerekmektedir. Bir yıllık süre dolmadan iş sözleşmesi kanunda belirtilen nedenlerden biriyle sona erse bile işçi, kıdem tazminatından faydalanamaz. İşçinin ölümü ile sona eren iş sözleşmesinde bile çalışmanın en az bir yıl sürmüş olması gerekmektedir. Bir yıllık sürenin hesaplanmasında işçinin, aynı işverenin farklı işyerlerinde çalıştığı süreler ile aynı işyerinde çalıştığı süreler göz önüne alınarak hesaplanır.  Patron sınıfı iş sözleşmelerini bir yıldan kısa süreli yaparak kıdem tazminatı ödememekten kaçınmaktadır. Sözleşme süresinin bitmesiyle yeni bir iş sözleşmesi yapmaktadır. Fakat Yargıtay yapılan bu iş sözleşmelerinin toplamını bir yıl çalışma şartı bakımından esas almaktadır. Kıdem tazminatı da işçinin sözleşmenin fesh edilmesinden önce kaç tam yıl çalıştığı belirlenerek hesaplanır. Her tam yıl için işçinin 30 günlük giydirilmiş ücreti işçiye kıdem tazminatı olarak ödenir.

İşin kanunda belirtilen sebeplerle sona ermesi halinde işçi kıdem tazminatından faydalanabilmektedir. Bu sebepler dışında işçinin kendi isteği ile iş sözleşmesinin sona ermesi halinde işçi kıdem tazminatına hak kazanamaz.

Bu fesih halleri şunlardır:

Sözleşmenin haklı nedenle işçi tarafından feshi(iş kanunu madde 24)

1.Sağlık sebepleri

- İş sözleşmesinin konusu olan işin yapılması, işçinin sağlığı ve yaşayışı için tehlikeli olursa

- İşçinin sürekli görüştüğü işveren veya başka bir işçinin bulaşıcı hastalığa tutulmuş olması

2.Ahlak ve iyiniyet kurallarına uymayan davranışlar

- İşveren işçiyi, iş sözleşmesinin yapılması sırasında sözleşmenin esaslı noktalarından biri hakkında yanıltmışsa

- İşçi ve ailesine karşı şeref ve namusa dokunacak davranış ve sözlerin söylenmesi durumunda

- İşçiye yönelik cinsel taciz

- İşçinin diğer işçi veya 3. kişiler tarafından rahatsız edilmesi durumunda işverenin gerekli önlemi almaması

- İşçinin ücretinin ödenmemesi

- İşveren veya işveren vekilinin işçi veya ailesine karşı bir suç işlemesi, şeref ve haysiyetine dokunacak isnatlarda bulunması

3. İşçinin çalıştığı işyerinde 1 haftadan fazla süreyle işin durmasını gerektirecek zorlayıcı sebebin bulunması. 1 hafta süre için ise işçiye yarım ücret ödenir.

Yukarıdaki işçi için haklı neden oluşturan hallerden biri gerçekleşirse, işçi isterse iş sözleşmesini haklı nedenle feshedebilir. Bu nedenle işçinin kıdem tazminatı doğar.

Sözleşmenin haklı nedenle işveren tarafından feshi(iş kanunu madde 25)

1-Sağlık sebepleri:

- İşçinin kendi kastından, derli toplu olmayan yaşamasından dolayı ardarda 3 işgünü veya 1 ayda toplam 5 işgünü işe gelmemesi

- İşçinin tutulduğu hastalığın tedavi edilmeyecek nitelikte olduğunu ve çalışmasında sakınca olduğunun sağlık kurulunca saptanması

- İşçinin kaza, hastalık, doğum, gebelik gibi nedenlerle işe gelmemesi

2- Zorlayıcı Nedenler:

- İşçiyi işyerinde 1 hafta çalışmaktan alıkoyma, bir sebep varsa işveren de iş akdini feshedebilir.

Bu nedenlerle işveren tarafından haklı nedenle iş sözleşmesi derhal fesh edilse bile işçi kıdem tazminatına hak kazanır.

İşveren tarafından sözleşmenin haklı nedenlerle feshini sağladığı diğer durumlarda işçi kıdem tazminatına hak kazanmaz. Bunlardan uygulamada en çok karşılaştığımız durumlar işçinin kendisine küfür ettiğini söyleyerek veya işçinin işe gelmemesini söyledikten sonra işçinin işe aralıksız iki iş günü gelmediğinden bahisle işverenin haklı nedenle iş sözleşmesini derhal fesh ettiği durumdur. İşveren bu durumu işçiye kıdem tazminatı vermemek amacıyla kullanmaktadır.

MUVAZZAF ASKERLİK NEDENİYLE FESİH

Askerlik nedeniyle işten ayrılan işçilere kıdem tazminatı ödenmesi iş kanununda kararlaştırılmıştır. Askerlik süresinin uzun veya kısa olması kıdem tazminatı hakkını etkilememektedir.

Yaşlılık aylığı (Emeklilik) veya toptan ödeme nedeniyle fesih

İş kanunda, işçinin iş sözleşmesinin bağlı bulunduğu kurum ve sandıklardan yaşlılık, emeklilik veya malüllük aylığı toptan ödeme almak amacıyla fesh etmesi durumunda kıdem tazminatına hak kazanması öngörülmüştür.

KADIN İŞÇİNİN EVLENME NEDENİYLE SÖZLEŞMEYİ FESHİ

İş yerinde bir yıllık kıdemi olan kadın işçi, iş sözleşmesi devam ederken evlenir ve evlenme tarihini izleyen bir yıl içindeki herhangi bir tarihte iş sözleşmesini fes ederse kıdem tazminatına hak kazanır. Bu evliliğin kadının ilk evliliği olması şartı aranmamaktadır. Kıdem tazminatına hak kazanmışsa daha sonradan eşinden boşanması kıdem tazminatını olumsuz etkilemeyecektir. Kanunda kadın işçiler için konulan bu hüküm erkek işçiler için geçerli değildir. Erkek işçilerin, kendi istekleri ile evlenme dolayısıyla istifa etmeleri halinde, kıdem tazminatına hak kazanmaları mümkün değildir.

Yukarıda saydığımız fesih hallerinden biri nedeniyle iş sözleşmesi sona ererse işçi kıdem tazminatı almaya hak kazanır. Anlaşılacağı üzere işçi tanımı İş Kanunda farklı olmakla birlikte, her işçinin veya iş sözleşmesinin sona erdiği her durumda işçiye tazminatı verilmektedir. Kıdem tazminatı ve İş kanununda sayılan işçi haklarından kaynaklanan tazminatlar patronlar açısından ağır maliyet taşıdığı için burjuva sınıfı zor duruma düşmekte ve egemen burjuva sınıf hukuku devreye girmektedir. İşçi sınıfının egemen olması için örgütlenirsek o zaman sınıfın gerçek çıkarlarını koruyan hukuk anlayışı ortaya çıkacaktır.